
Zomi Tawh Kisai Ngaihsutzia
Zo Minam Ni [2009-02-20]
By Pu Tong Seal
Zomi icih kamal in bang ciang huam hiam? Zomi icih in Zogam sung teng-a, taanglai pan in ateeng khinsa i pu i pate leh amau ii suan le khak te, Zogam puasiah aa teng phial le uh zongh huamgai hi. Duhlian pau in, Mizo kici aa, tua zongh Zomi tawh a kibang mah a hi hi. Bangladesh om Bawmzote zongh Zomi mah ahi hi. Zogam khanglam aa teengte zongh Tedim pau in, khanglam Zo te kici in, Zomi te mah a hi hi. Pu Zo ii suan le khak te hihang, Unau khat higaihang, Tunsung khat pan a piang te vive hilo ihihiam ci in, makai tampi te leh, mi nautang tampi te’n sangkim thei uh hi. La phuak siam te’n aphuahsa la te sa in, ”Tun sung khat pan a piang hi ngeingei hang” ci in, lasa in nuam isa mah mah hi. Mizo gam ah Zo Unau te ci in, pawi tuamtuam te kibawl hi. Tu laitak in, i minam min pen mite hong sapna dungzui in Kuki, Zomi (Mizo) leh Chin ci in kithei kim pen hi.
International Bounderies, Mual leh Guamte
Mangkang kumpi te’n India, Kawlgam leh Bangladesh gamgi thum tawh Zomite tenna hong khenkhiat takciang in, gamthum sung ah hong kitengta hi. Tun sung khat pan, apiang Unau khat pipi Gampi khenna gamgi in hong khentakciang in, Unau ding zongh in kimu nawnlo hang a, Unau ciitciat pen a kithei ngeilo gamdangmi ciat hong kisuakta hi. Unau khat ciltel pen, Indiami, Burmami, Bangladeshmi kici ta a, ahihhang in sisankhat ineihkhop lam phawk gige ding kisam hi. Mual leh guamte i hong khen a, kizopna ahaksatciang in, ipaute zongh kilamdang bialbual ta a, kamzat kibatlo ciang minamdang tuampi khat ikisa ta hi.
Kawlpau in Chin hong kici aa, Bengali pau in Kuki [hills people] hong kici aa, India gam ah Mizo in hong kisam hi. A hizongh in, India, Burma leh Bangladesh ah i taangzat pen i minam min in Zo ahi hi. Tua man in, igam pen Zogam hong hi in, i minam min pen Zomi, ipau pen Zopau hi pah lel hi. Tua mah bang in, Zothau, Zovok, Zopuan, Zoan, Zongeina cih te ineisuk dandan hi.
Zo cihmin kizangh khawm pen
Haka gam ah Zopheimi, Zokhuami, Zotungmi cih te inei hi. Falam gam te ah Laizo mi, Laizo pau ci in kizangh hi. Kawlgam radio station ah nidang pekpan in, Laizo pau pen, taangzat pau in kizangh ngei khinta hi. Bang hang hiam cih leh, nidang in Falam khua ah kumpi nasem khempeuh kikhoptuahna hi in, galkap palik, vuanthan aa kipan koikoi pan hi tase leh Falam pau theikim pen hi. Tua man in, Falam pau pen, common dialect in a kizangh ngeisa khat hi khin zo ta hi. India gam Mizoram ah Mizo kici hi. Tedim, Tonzang gam te ah Zomi kici aa, Manipur gam phellang ah ateng paite kici te zongh Zomi vive hi in, nidang lai in Tedim gam pan a peem khia te a genna ahi hi. Koikoi ah Zo min pen kizangh kim pen hi.
Chin cih min tawh kisai
A hihhang in, Zomi te’n koikoi aa iteng zongh in, ei pau ciat tawh kamal ”Chin” cih nei ngeilo, zangh ngeilo hihang. Hih kamal pen AD 700 lai pawl pan in, kawlte tawh ih kizopna pan hong piang khia, kawlte ii hongsapna kamal ahi hi. Tu laitak kawlgam sung aa, a om Chin State zongh pen, kawlpau izatpih hi in, kawlte hong piaksa min a kivawh hong hi phot hi.
Nidang Zogam makai masa te’n, Zogam cinuam zaw ungh naci khalo ahihman in, tudong kawl kumpi te hong zatsak bang bang a kizangh hi phot tadih hi. India ah belh, Mizo te’n Mizoram state ci in, khelding india kumpi ah na ngen uh hi. Tu in Mizoram state ci uh hi. Bang le bang leh tu tadih in, i om na mun min pen, Chin State hong hiphot tadih ahihman in, a sung aa, a teng te zongh Chin te ci in hong ki ciamteh hi. Chin icih min zongh muh dah ding, paih ding hipah tuanlo hi.
Zomi Icih Sanzia Tuamtuam
Zomi icih, saan zia tuamtuam om to hi. Kim khat te’n Pu Zo suan le khak te hi ci’n upna nei uh hi. Kimkhat leuleu in belh, iteenna mualsang tung ahi Zo icihna munte ahihman hi ci uh hi. Bangbang ahi zongh in, Simgam tengta leng, Mualsangna hi hi Zo ah teng ta leng, Zangam ah teng taleng Zomi te vive mah kihi gai hi. Kimkhat te leuleu in, minam khat hong pian theihna ding in, mimin pan kila suak ngeilo aa, a mun min khawng tawh kisai zaw hi ci in sandan a nei zongh om veve hi.
Khangluite Muhna
Sangmang S. T Hau Go i gen mah bang in, Zomi icih pen itaang tawng pan i neihsa nampi min hi in, Naga Mualsang te pan, Bangali gam dong in, Zomi te kizelh hi. Tedimgam saklam te’n Zo ”Yo”, Falam gam sung Laizo, tedim mi te’n Zo, Lushai te’n Mizo, Haka te’n Zotung, Zophei, Zokhua. Gangaw gam kiim leh paam Zo te’n YAW, Mindat lam te’n JO ahih kei leh CHO, Paletwa lam te’n Khomi. Prome, Thayemyo, Sandoway leh Bassein lam te’n A-Sho. Ih lawhna min themcik a kilamdang bek hi in, Zomi pen ivekpi i, i taang neihkhop nampi min hi.
U Thein Re Myint, Chin History a gelh, laikung pu kawlte i a gelhna ah Chin icih te pen a mau le a mau hi min tawh kisam lo hi, a taangmin uh pen, Zomi mah hi ci in gelh hi.
Ih Neuzat Lua Kha Diam?
Zomi icih kamal pen bel, i neusak luat khak lo ding kisam mahmah hi. Pawlkhat te in, tedim mi teng a huam ding bek in, zangh nuam uh hi. Midang te’n hong zatpih nop ta kei leh Zomi ii huam teng pen, Chin State, Mizoram State, Bawmzo Bangladesh, paite Manipur State, leh kawlgam Chin State pualam aa teng Sagaing, Magwe, Arakan zaangam aa om ei mi khempeuh huamgai hi ci in saan ding kisam him him hi.
Midang te’n Chin hong ci aa, ko le ko Zomi kici hi ungh, a nih in minam khat, a kibang hi ci gen theih ding kisam hi. Chin pen kawlte hongsapna min hi, ko le ko pen Zomi kici hi ungh cih ding hi. Hongzat pih nuambo om phial leh zongh, Chin a kici teng zongh huam veve hi ci in isan ding kisamh hi. Tua hi kei leh, Tedim gamsung teng bek hong huam ding hi. Zomi icih ciang in lah, Tedim mi teng bek icihna na hilo zel hi. Zogam bup bek thamlo in, Chin State pualam aa teng, India, Bangladesh leh kawl zaangam, gamdang tuamtuam aa teng khempeuh ahuam hi. Zomi izat ciang, neusak kei ni. Zomi leh Chin pen a kibang, a kikim in zat theih ding kisam hi. A taktak in gending ci lehang, Chin sang in Zomi pen taangzai zaw lai hi. Banghang hiam cih leh India, Mizoram aa teeng khempeuh Mizo kici khin aa, Bangladesh Bawmzo, Manipur Zomi, Kawlgam sung Zomi khempeuh ahuam gai ahihman hi.
Mi Mangthangte Ihih Loh Naang
Ih minam in, ipau, ingeina te a mangthang saklo ding teng pen, i mipih te khempeuh ii tavuan mah hi. South America gam abang, continent khat hi in, Spain te ii uk takciangin, amau pau beimang sak un, spain pau bek zanghsak mawk uh in, spain mi vive asuak hong hi tamawk uh hi. Gam tampi spain pau bek in, kiho ta uh, amau pau mangthang sak khin ta hi.
Tu in zongh, Sweden led gamdang gam aa, a om tano tampi nei khinsa te pen, ipau mah i inn te ah izat tanghtangh ding, i Zolai mah i kihilh aa, i ki theihsak zawh ding hong kisam ding hi. I pau, i ngeina te i beimangsak khit ciang in, minam mangthang te i hi ta mawk hi. Ih identity pen om nawnlo suak hi. Tua man in, tuipi gal ahi gamdang tuamtuam te ah a suakte, ahih kei leh tuate ii a tate second generation... khangnihna bang a kizom in gamdang omsa te a golciang, i ngeina, ipau, ilai te i theisak zo nawn mawk ding hiam? Lung himawh huai veve hi.
Kawlgam pan, a pemkhia ih hih ciang in zongh, kawllai, kawlpau zongh ikep zawh ding kisam veve hi. Zopau, Zolai, Zongeina cihte pen, i kepding, i kihilh zawh ding kisam zaw semsem lai hi. A thak in, khat leh khat tha kipia toto ding hang aa, mailam hun ah zongh sepkhop toto zawh nang lamen ciat ni.
Source: Author's Direct Contribution to ZONET
